TANZANIA: Inteko Ishinga Amategeko y’Ubumwe bw’u Burayi yamaganye amatora ya Perezida ivuga ko atanyuze mu mucyo
Mu gihe Tanzania ikomeje kugarizwa n’imyigaragambyo ikaze nyuma y’amatora ya Perezida yabaye ku itariki ya 29 Ukwakira 2025, Inteko Ishinga Amategeko y’Ubumwe bw’u Burayi (European Parliament) yatangaje ko ayo matora “atabaye mu mucyo kandi atubahirije ubwisanzure.” Ni itangazo ryashyizweho umukono ku wa Kane ryahise rikurura impaka ndende mu rwego rwa politiki mpuzamahanga.
Abadepite b’u Burayi bavuze ko amatora yo muri Tanzania “yagaragayemo ihohoterwa ry’abatavuga rumwe n’ubutegetsi, iterabwoba ku banyamakuru ndetse n’ikumirwa ry’imiryango yigenga ikurikirana amatora.” Muri iryo tangazo, Inteko isaba ko Tundu Antipas Lissu, umuyobozi w’ishyaka ritavuga rumwe n’ubutegetsi (CHADEMA), afungurwa ako kanya.
Lissu, wari umukandida ukomeye uhanganye n’ubutegetsi bwa Perezida Samia Suluhu Hassan, yatawe muri yombi mu cyumweru gishize ubwo yageragezaga kuyobora imyigaragambyo yamagana gukumirwa kw’abakandida bamwe mu matora.
Umwuka mubi n’imyigaragambyo ikomeje
Nyuma y’itangazwa ry’ibyavuye mu matora ryerekanye ko Perezida Samia Suluhu ari we wongeye gutsinda, imijyi itandukanye irimo Dar es Salaam, Arusha, na Mwanza yahise yibasirwa n’imyigaragambyo. Abaturage bari bafite ibibumbano n’amabendera ya CHADEMA basohotse mu mihanda basaba ko “amatora asesengurwa mu mucyo,” bamwe batwika amapine abandi baririmba indirimbo zigaragaza umujinya n’agahinda.
Abashinzwe umutekano bashyizwe ku mihanda mikuru, naho Minisiteri y’Umutekano ishyiraho igihe cya guma mu rugo mu murwa mukuru w’ubucuruzi wa Dar es Salaam kuva saa kumi n’ebyiri z’umugoroba kugeza saa kumi n’ebyiri za mu gitondo. Ibi byaje gukurikirwa no guhagarika imbuga nkoranyambaga zimwe na zimwe zirimo X (Twitter) na Facebook, mu rwego rwo “kubungabunga umutekano,” nk’uko byatangajwe n’inzego z’igihugu.
EAC, AU na SADC mu gihirahiro
Mu gihe European Parliament yamaganye byeruye uburyo amatora yagenze, ibigo by’akarere nk’Umuryango wa Afurika y’Uburasirazuba (EAC), Afurika Yunze Ubumwe (AU) n’Umuryango w’Afurika yo mu Majyepfo (SADC) ntibiratangaza umwanzuro ugaragara.
Itsinda ry’abagenzuzi rya EAC ryari ryoherejwe i Dar es Salaam iminsi ibanza y’amatora, ariko kugeza ubu ntirirasohora raporo y’isesengura ryayo. Abasesenguzi bavuga ko uku guceceka gushobora guterwa n’impamvu za dipolomasi, cyane cyane ko Tanzania ari umwe mu banyamuryango bakomeye muri EAC.
Umusesenguzi muri politiki y’Afurika y’Uburasirazuba, Prof. Hassan Mwakyembe, yagize ati:
> “EAC na AU ntibishaka kubangamira Tanzania mu buryo bweruye, kuko bibona ko icyifuzo cyo kugarura ituze n’umutekano kiri hejuru y’iby’amatora ubwabyo.”
Uko amatora yagenze
Amatora yo muri Tanzania yabaye mu gihe hakomeje kugaragara ubukana hagati y’abashyigikiye ubutegetsi n’abatavuga rumwe nabwo. Abakandida benshi b’amashyaka atavuga rumwe n’ubutegetsi baranzwe no gukumirwa, abandi batabwa muri yombi ndetse babuzwa kwiyamamaza.
Raporo z’itangazamakuru mpuzamahanga nka Reuters na The Guardian zivuga ko ubwitabire bw’abatora bwari munsi ya 45%, ibintu bitamenyerewe muri Tanzania, igihugu cyahoze kizwiho kwitabira cyane amatora.
Abaturage benshi bavuze ko bahisemo kuguma mu ngo kubera ubwoba bwo kugabwaho igitero n’inzego z’umutekano, abandi bavuga ko bari “baratakaje icyizere” mu buryo amatora yateguwemo.
Impaka ku ruhando mpuzamahanga
Mu gihe u Burayi n’imiryango y’iterambere isaba ko habaho isesengura ryimbitse ry’amatora, Guverinoma ya Tanzania yo ivuga ko “ibyavuye mu matora byakozwe mu mucyo,” kandi ko “abashinzwe amatora bakoze akazi kabo neza.”
Minisitiri w’Itangazamakuru muri Tanzania, Nape Nnauye, yagize ati:
> “Ayo ni amagambo ya politiki y’ibihugu by’amahanga bitazi ukuri kw’icyo Tanzania irimo. Abaturage bacu batoye mu mahoro, kandi igihugu cyacu kizakomeza inzira yacyo y’iterambere.”
Ibi ntibyahosheje umujinya mu baturage ndetse no mu bayoboke ba CHADEMA, bakomeje gusaba ko amatora asubirwamo cyangwa hakabaho igenzura ryigenga ku byavuye mu matora byose.
Mu gihe imyigaragambyo ikomeje gufata indi ntera, isura ya demokarasi muri Tanzania iracyageragezwa. Uko ibintu bihagaze ubu, amahanga n’amashyirahamwe y’Afurika asa n’ari hagati y’“guhangana” no “kurindira kureba uko ibintu birangira.”
Abaturage benshi bavuga ko icyizere cyabo mu matora cyatangiye kuzimira, mu gihe abandi bemeza ko intambwe ikomeye ari ukugaragaza ukuri aho kwirinda kuvuga.
Kugeza ubu, ubuzima busanzwe muri Dar es Salaam buracyari mu rujijo, amagambo ya politiki akaba ari yo yuzuye mu mihanda n’ahantu hose hahurira abantu.
📰 Iyi nkuru yateguwe hashingiwe ku makuru ya The Guardian, Reuters, Al Jazeera, The Star Kenya, na raporo z’Inteko Ishinga Amategeko y’Ubumwe bw’u Burayi (European Parliament).