Tanzania mu bihe by’ihungabana rya demokarasi, umuryango wa Afurika yunze Ubumwe yatangaje ko habaye uburiganya mu matora
Mu gihe igihugu cya Tanzania cyari kikiri mu byishimo byo kwishimira amatora rusange yabaye ku itariki ya 29 Ukwakira, icyizere cy’abaturage cyahinduwe igihu gikomeye cy’amakimbirane n’ubwoba, nyuma y’uko amajwi y’amatora yatangajwe avugwaho uburiganya n’iyicarubozo ry’uburenganzira bwa muntu. Perezida Samia Suluhu Hassan yatangajwe nk’uwatsinze ku majwi 98%, ariko iyo ntsinzi ntabwo yatsindiye imitima ya benshi, kuko amatora yose yavuzwemo gukumira abatavuga rumwe n’ubutegetsi, gukoresha inzego z’umutekano mu guhosha imyigaragambyo, ndetse no gufunga interineti mu gihugu hose.
Raporo y’intumwa z’Umuryango wa Afurika yunze Ubumwe (AU) yasohotse ku wa 5 Ugushyingo yagaragaje ko ayo matora atubahirije amahame ya demokarasi n’ubwisanzure. Abagenzuzi ba AU bavuze ko bamwe mu bakandida bakomeye batemerewe kwiyamamaza, ko hari aho amakarita y’amatora atemewe yakoreshejwe, kandi ko inzego z’umutekano zagaragaje kwivanga mu bikorwa by’amatora. Iyo raporo yasabye guverinoma ya Tanzania gusubiramo uburyo bw’amatora kugira ngo yongere icyizere cy’abaturage mu nzego z’ubuyobozi.
Imiryango irengera uburenganzira bwa muntu irimo Human Rights Watch na Amnesty International nayo yatangaje ko mu mijyi itandukanye habaye ubwicanyi n’itotezwa ry’abatavuga rumwe n’ubutegetsi. Amakuru avuga ko abantu benshi baguye mu myigaragambyo yakurikiye amatora, abandi bakaburirwa irengero. Abandi bagafungwa mu buryo bunyuranyije n’amategeko. Guverinoma yo ikomeje guhakana ibyo birego, ivuga ko ari “ibihuha bigamije guharabika isura y’igihugu,” kandi ko inzego z’umutekano zakoze inshingano zo “kurinda umutekano w’igihugu n’ibyitso by’abashaka gucura imvururu.”
Nubwo Dodoma ivuga ko ibintu byasubiye mu buryo, abasesenguzi bavuga ko ibyo ari uburyo bwo gucecekesha ibibazo bikomeje kugaragara mu baturage. Amashusho yagiye acishwa ku mbuga z’itangazamakuru ryigenga yerekana abaturage bahungabanye, imiryango iririra ababo baburiwe irengero, n’abahohotewe n’inzego z’umutekano. Kuva ku itariki ya 28 Ukwakira kugeza muri iki cyumweru, interineti yari yarafunzwe ku rwego rw’igihugu. Abaturage ntibashoboraga gukoresha WhatsApp, Facebook cyangwa X (rwahoze ari Twitter), ibintu byabujije itangazamakuru kwinjira mu bice byinshi by’igihugu no kumenya neza ibiri kuba.
Kompanyi ya Airtel Tanzania yamenyesheje abakiriya bayo kuri uyu wa 6 Ugushyingo ko yongeye gufungura serivisi zayo nyuma y’icyumweru kirenga cy’icuraburindi ry’itumanaho, isaba imbabazi ku “ibura rya internet byatewe n’impamvu zitari mu maboko yayo.” Ariko umuryango Paradigm Initiative wagaragaje ko ifungwa rya interineti ryahombeje ubukungu bw’igihugu asaga miliyoni 238 z’amadolari ya Amerika, by’umwihariko mu bucuruzi bushingiye ku ikoranabuhanga n’itangazamakuru.
Uretse iby’amatora, umubano w’akarere nawo watangiye kugira ibikomere. Mu gihugu cya Kenya, umuryango uharanira uburenganzira bwa muntu wasabye leta guhagurukira ikibazo cy’Abanyakenya babiri baburiwe irengero muri Tanzania mu gihe cy’imvururu. Ibi byatumye ibihugu by’ibituranyi biburira abaturage babyo kwirinda ingendo zitari ngombwa muri Tanzania, mu gihe imiryango mpuzamahanga isaba ko habaho iperereza ryigenga ku byabaye.
Icyakora, Minisiteri y’Umutekano ya Tanzania yatangaje ko “amahoro n’umutekano byagarutse mu gihugu hose” kandi ko abari bashaka guhungabanya umutekano bafashwe. Ariko abasesenguzi ba politiki bavuga ko ibyo ari amagambo y’ubutegetsi agamije kugaragaza isura nziza mu mahanga, mu gihe abaturage benshi bagihangayikishijwe n’ibura ry’abantu, gufungwa mu buryo bunyuranyije n’amategeko no kutizera inzego z’ubuyobozi.
Dr. Isaac Mushi, umusesenguzi wigenga mu by’imiyoborere, avuga ko ibiri kubera muri Tanzania ari isomo rikomeye ku bihugu byinshi byo mu karere. “Iyo amatora aba inzira yo kugenzura abaturage aho kuba uburyo bwo kubahiriza uburenganzira bwabo, icyo gihugu kiba cyatangiye gutakaza ishingiro rya demokarasi,” yagize ati.
Tanzania, igihugu cyakunze gufatwa nk’ikitegererezo cy’ituze muri Afurika y’Uburasirazuba, ubu kirimo kugaragaza ko amahoro adafite ubutabera ari igihu cyoroshye gishobora kuzimira igihe icyo ari cyo cyose. Kuba amatora atavugwaho rumwe, ubwicanyi bwemezwa n’imiryango mpuzamahanga, ifungwa rya interineti n’ibura ry’abantu, byose byerekana ko iki gihugu kiri mu bihe byo gusubira inyuma mu miyoborere ya demokarasi. Uko leta izabasha guhangana n’ibi bibazo no gusubiza icyizere mu baturage, nibyo bizagena niba Tanzania izasubira mu nzira y’amahoro arambye cyangwa ikarushaho kwinjira mu mwijima w’ubutegetsi bwihishe inyuma y’izina rya demokarasi.
–