Mu myaka ishize, umujyi wa Kigali n’indi mijyi y’u Rwanda byabaye nk’icyizere ku bantu benshi baturuka mu byaro; icyizere cy’akazi, ubuzima bwiza n’iterambere ryihuse. Buri munsi, hari abagera mu mujyi bafite imizigo mito n’inzozi ngari. Ariko inyuma y’izo nzozi, hari ukuri kudakunze kuvugwa: benshi mu baza ntibabona ibyo bari biteze, ahubwo basanga ubuzima bwo mu mujyi burushaho kubagora kurusha ubwo basize mu cyaro.
Ku wa 18 Kanama 2023, ikinyamakuru The New Times cyasohoye inkuru yagarukaga ku muvuduko w’iyongera ry’abaturage bo mu mijyi mu Rwanda, gishingiye kuri raporo y’Ikigo cy’Igihugu cy’Ibarurishamibare (NISR). Iyo nkuru yasobanuraga ko u Rwanda ruri mu bihugu bya Afurika bifite urbanization iri kwihuta cyane, aho umubare w’abatuye mu mijyi ugenda wiyongera buri mwaka. Yagaragazaga ko nubwo ibi bishobora guteza imbere ubukungu, binateza ibibazo by’imirimo idahagije, imiturire idateguwe n’igitutu ku bikorwaremezo.
Ese koko imijyi iri kwaguka ku muvuduko ungana n’uwo abaturage bayijyamo?
Inzozi z’umujyi n’ukuri kuwurimo
Abenshi bava mu cyaro baza bizeye kubona akazi vuba, cyane cyane mu bwubatsi, ubucuruzi buciriritse cyangwa serivisi. Ariko isoko ry’umurimo ryo mu mujyi rifite aho rigarukira. Iyo abantu ari benshi kurusha imirimo ihari, abenshi birangira bakora akazi kadahoraho, kadafite amasezerano cyangwa bakinjira mu bucuruzi buto butagira inyungu ihamye akenshi na kenshi bwabundi buhora bubahanganisha na leta kuko buba butemewe nk’ubuzunguzayi.
Ku wa 9 Werurwe 2024, Kigali Today yanditse inkuru yavugaga ku rubyiruko rwimukira mu mujyi rushaka akazi, igaragaza ko hari benshi birangira bakora ubuyede, gutwara imizigo, ubucuruzi bwo ku muhanda cyangwa indi mirimo itinjiza bihagije. Iyo nkuru yagaragazaga ko bamwe bavuga ko “bari kwizigamira,” ariko imyaka igashira bataratera imbere.
Ese iyo umuntu amaze imyaka itanu mu mujyi atarabona akazi gahoraho, aba agifite amahirwe yo kuzagateraramo imbere, cyangwa aba yaraguye mu mutego w’ubukene bwo mu mujyi?
Ubukode n’imibereho ihenze
Ikindi gitungurana ku bava mu cyaro ni igiciro cy’ubuzima. Mu cyaro, nubwo amafaranga aba ari make, ibiribwa byinshi bibonekera ubuntu cyangwa bikaboneka ku giciro gito. Mu mujyi ho, buri kintu kigura amafaranga: inzu, amazi, umuriro, transport, n’ibiribwa.
Ku wa 27 Mutarama 2024, IGIHE yasohoye inkuru yavugaga ku izamuka ry’ibiciro by’ubukode mu Mujyi wa Kigali, aho yagaragazaga ko inzu ziciriritse nazo zagiye zizamuka cyane kubera kwiyongera kw’abashaka aho kuba. Iyo nkuru yasobanuraga ko bamwe mu batuye mu mujyi bahitamo gusangira icyumba n’abandi benshi cyangwa kwimukira kure cyane y’aho bakorera.
Ni iki kibaho iyo amafaranga yinjira adahagije no kwishyura aho kuba? Ese ntibiteza gutura ahantu hadatekanye cyangwa hadakwiye guturwamo?
Imiturire y’akajagari n’umutekano muke w’imibereho
Iyo imijyi yakiriye abantu benshi kurusha uko iteganyijwe, havuka imiturire idateguwe: inzu zegeranye cyane, zubatswe mu buryo butujuje ibisabwa, akenshi zidafite amazi meza cyangwa ubwiherero buhagije.
Raporo ya Minisiteri y’Ibikorwa Remezo (MININFRA) yo mu 2023 ku miturire yagaragaje ko umuvuduko w’iyubakwa ry’inzu zihendutse utajyanye n’umubare w’abakeneye aho kuba mu mijyi. Ibi bituma bamwe batura mu bice bidafite ibikorwaremezo bihagije, bikongera ibyago by’indwara, inkongi n’ibiza.
Ese umujyi ushobora kwitwa utera imbere mu gihe hari igice cy’abawutuye kidafite ubuzima bw’ibanze buboneye?
Ubukene bwo mu mujyi burenze ubwo mu cyaro?
Hari abibwira ko kuva mu cyaro ujya mu mujyi bihita bisobanura kuva mu bukene. Nyamara abashakashatsi benshi bagaragaza ko ubukene bwo mu mujyi bushobora kuba bukomeye kurushaho, kuko umuturage aba adafite ubutaka bwo guhinga cyangwa ubundi buryo bwo kwibeshaho atagombye kubona amafaranga.
Ku wa 6 Ukwakira 2023, The New Times yasohoye inkuru yasesenguraga ubukene bwo mu mijyi, igaragaza ko nubwo amafaranga ashobora kuboneka kenshi mu mijyi, n’ibyo asabwa gukora biba ari byinshi ku buryo hari abarangiza badafite icyo basigarana. Iyo nkuru yagaragazaga ko bamwe bashobora gukora umunsi wose ariko ntibabone amafaranga ahagije yo kwizigamira cyangwa gutera imbere.
Ese ni iterambere nyaryo niba umuntu akora cyane ariko agahora ku rwego rumwe rw’imibereho?
Ese igisubizo ni ukuva mu cyaro cyangwa kugiteza imbere?
Leta y’u Rwanda imaze imyaka ishyira imbaraga mu iterambere ry’icyaro; imihanda, amashanyarazi, ibikorwa by’ubuhinzi n’inganda zitunganya umusaruro. Intego ni ukugabanya impamvu zituma abaturage bahunga icyaro.
Ariko ikibazo kigumaho: ese ayo mahirwe arahagije ku buryo urubyiruko rutakomeza gutekereza ko ejo hazaza harwo ruri mu mujyi gusa? Ese hari icyakorwa kugira ngo umuntu ashobore guterera imbere aho yavukiye atagombye kwimuka?
Umujyi nk’indorerwamo y’iterambere ry’igihugu
Kuva mu cyaro ujya mu mujyi si ikibazo cy’u Rwanda gusa; ni inzira ibihugu byinshi bicamo mu gihe cy’iterambere. Ariko uburyo bicungwa ni bwo bugena niba bihinduka amahirwe cyangwa ikibazo.
Niba imijyi ikomeza kwakira abantu benshi kurusha ubushobozi bwayo, ishobora guhinduka aho ubukene bwimukira aho kugabanuka. Ariko niba iterambere ry’icyaro ryihuse kandi n’imijyi ikaguka mu buryo buteguye, kwimuka bishobora kuba igikoresho cy’iterambere aho kuba umutwaro.
Uyu munsi, ikibazo si uko abantu bava mu cyaro bajya mu mujyi, ahubwo ni uko benshi babikora badafite umutekano w’akazi, aho kuba n’ejo hazaza hazwi. Kandi igihe cyose ibyo bitarakemuka, inzozi z’umujyi zizakomeza gukurura abantu, nubwo ukuri kuwurimo gushobora kuba kurushaho kugorana.
Ese Kigali n’indi mijyi y’u Rwanda iracyafite ubushobozi bwo kwakira buri wese, cyangwa hari igihe izageraho igahagarara ikavuga iti “birahagije”? Ba uwa mbere ku makuru yacu https://whatsapp.com/channel/0029Vad5UfC89inh67apBK2j