Inkuru ya Corneille Ntaco
Mu gihe cyose twumva amateka, hari igihe twibagirwa ko ukuri kw’amateka gushingira ku wayavuze. Ibyo tubwirwa si ko byose biba ukuri, ahubwo kenshi ni igisigaratire cyangwa ingobyi z’amazina n’amagambo, bitwikira ibindi byinshi byari bikwiye kuvugwa ariko bigacecekwa.
Nelson Mandela ni izina rikomeye ku isi nako muri Afurika, kuko ku isi ni iyindi ngingo. Ryamamajwe nk’iry’intwari yahagaritse ivangura ryakorerwaga abirabura muri Afurika y’Epfo, nk’iry’umugabo warwanyije apartheid ishyaka ryari ku butegetsi icyo gihe, akanesha urwango. Yarakunzwe, arashimwa, arubahwa. Ariko se, ubwo izina rye ryahimbwaga, ni nde warivuze? Ni izina ryanditswe na nde? Byari ukuri ku ruhande rw’iki?
Mandela yageze ku butegetsi nyuma y’imyaka myinshi 27 afunze. Yabaye umukuru w’igihugu, nyuma yo kuva muri gereza nk’umugabo uharanira amahoro. Isi yamwakiriye nk’umucunguzi. Nyamara, ibyo yarwanyije ntibyahindutse rwose. Abirabura basigaye ari bo bafite ubutegetsi bwa politiki, ariko ubukungu n’ubutaka byagumye mu maboko y’abazungu.
Iyo witegereje neza, usanga Mandela atari we wenyine wigeze aharanira impinduka muri Afurika. Hari abandi barwanije akarengane, nk’abo twita intwari nyazo: Thomas Sankara waharaniye kwigira kw’Abanyafurika, Patrice Lumumba warwanyije ubukoloni muri Congo, Muammar Gaddafi washakaga Afurika imwe, yigenga ku bazungu. Abo bose barishwe. Kuki bo bishwe, Mandela agasigara?
Mandela yemeye ibiganiro n’ubutegetsi bw’ivangura. Yemeye kugirana amasezerano n’abari baramufunze. Yemeye imbabazi—atabanje kurenganura ubwoko bwe bw’abirabura. Yemeye ko igihugu kiyoborwa n’umwirabura, ariko kigacungwa n’umuzungu. Byari intsinzi yo ku isura, ariko igihombo gikomeye ku mizi y’ukuri.
Iyo urebye ubuzima bw’Abanyafurika y’Epfo nyuma ya Mandela, usanga hari ibibazo byinshi. Ubutaka bwarasigaye ku bayoboke ba kera ba apartheid. Inganda n’imari bigenzurwa n’ibigo by’abazungu. Abirabura baracyari abakene, baracyari mu bikorwa by’agahato n’ubusumbane. Ni ho umuntu yibaza: ese Mandela yatanze iki? Yatsinze iki?
Isi yamuhaye ibihembo byinshi. Yaramwubahaga. Yamucyuraga nk’intumwa y’amahoro. Ibyo byose byerekana ko yahuye n’ubwumvikane bw’abahoze bamurwanya mbere. Niba baramwemeye, ni uko nta cyo yari akibabangamiyeho. Niba baramuhaye ibihembo, ni uko yaberaga inyungu zabo akababera umwambari mwiza.
Abandi bayobozi nk’abo tuvuze, bo baranzwe no kurwanya imitegekere ishingiye ku nyungu z’amahanga. Bagerageje gusubiza abaturage ubutaka, ubukungu n’ubusugire. Ni cyo cyatumye bicwa. Mandela we ntiyabikoze. Yahisemo ubwumvikane—ari bwo bwahaye amahoro Afurika y’Epfo, ariko adafite ubutabera.
Ibyo si ukugira ngo tuvuge ko atakoze ibyiza. Oya. Yabaye urugero rw’umugabo uzi kwihangana, uzi kubabarira. Ariko ibyo yababariye, ntibyigeze bihinduka. Ababikoze barakize, basigaye bategeka mu bwiru. Abababariwe basigaye ari bo barushaho gukena, kwicwa, no kwamburwa byose.
Mandela yabaye intwari, ariko intwari yemewe n’isi. Si intwari y’Abanyafurika, kuko ibyo baharaniraga bitabagezeho. Yabaye igicuruzwa. Yabaye ikirango cy’amahoro ku ruhande rw’inyungu z’abandi. Yabaye umugabo w’icyubahiro, ariko icyubahiro cye cyubatse ku gitambo cy’ukuri kwagombaga kuvugwa.
Icyo tugomba kwiga kuri Mandela, si ukumuhakana. Si ukumwanga. Ni ukumwumva. Tugomba gusoma amagambo ye, tukumva n’ay’abandi bari baracecetse. Tugomba kwemera ibyiza yakoze, ariko tukamenya n’aho yaciwe intege cyangwa yaciwe amaboko. Ni bwo tuzamenya guhitamo intwari zacu—izo duhisemo kuko zemewe n’amahanga, ahubwo izo twiyemereye nk’Abanyafurika.
Mandela ashobora kuba yarakoze ibyo yashoboraga. Ariko si we wenyine. Nta nkumi imwe y’icyaro itunga urugo. Nta ntwari imwe yandika amateka ya rubanda. Tugomba kumva ko ubutwari butagomba gucuruzwa. Naho ubundi, ibyamamare byose biba ibirango—biribwa n’abatabibaze, bigacuruzwa n’ababiha agaciro mu nyungu zabo.
Nitwa Corneille Ntaco. Nanditse iyi nkuru mu izina ry’ukuri, mu izina ry’abibaza byinshi, kandi mu izina ry’abashaka ukuri kutagurishwa ku isoko.
Mandela, intwari y’isi nako ya Africa. Ariko se, ntiyabaye intwari yacurujwe?