Abanyarwanda benshi bari kubaho bishingikirije ku madeni: igisubizo cy’igihe gito gihinduka umutwaro w’igihe kirekire

Mu gihe ubukungu bw’u Rwanda bukomeza kugaragaza izamuka mu mibare rusange, hari ikindi kintu kirengagizwa kandi na cyo gikomeza kugaragara mu buzima bwa buri munsi bw’abaturage: kwiyongera kw’ababaho bishingikirije ku madeni. Si amadeni yo gushora imari gusa, ahubwo ni amadeni yo kubaho; ayo kugura ibiribwa, kwishyura ubukode, ishuri, ubuvuzi cyangwa transport. Ibi bituma hibazwa niba ubukungu buri gutera imbere ku gipimo kimwe n’ubushobozi bw’umuturage bwo kwibeshaho.

Nk’uko byanditswe n’ikinyamakuru IGIHE ku wa 20 Ugushyingo 2023 mu nkuru yavugaga ku izamuka ry’inguzanyo zitangwa hifashishijwe ikoranabuhanga, cyagaragaje ko serivisi zo kuguza amafaranga byihuse kuri telefoni zigenda ziyongera cyane, cyane cyane mu rubyiruko n’abakozi bo mu mijyi. Iyo nkuru yasobanuraga ko izi nguzanyo zorohereza abantu kubona amafaranga mu minota mike, ariko ikanagaragaza impungenge ku kuba zishobora guteza ikibazo cy’amadeni atishyurwa neza.

Ese koko izi nguzanyo ni igisubizo, cyangwa ni umutego utuma abaturage barushaho kurohamira mu bukene?

Amadeni yo gufasha kubaho aho kuba ayo gufasha gutera imbere

Mu bukungu busanzwe, umwenda (debt) ufatwa nk’igikoresho cyo gushora imari: gufata inguzanyo ugatangiza ubucuruzi, ukagura ibikoresho byongera umusaruro cyangwa ukubaka inzu. Ariko uko iminsi igenda, mu Rwanda hagaragara indi shusho aho amadeni yo kubaho umunsi ku wundi ari yo afatwa kurusha ayo gufasha muri business zitandukanye.

Raporo ya Minisiteri y’Imari n’Igenamigambi (MINECOFIN) yo mu 2024 ku miterere y’ubukungu bw’ingo (Household Living Conditions) yagaragaje ko igice kinini cy’amadeni y’ingo kitafashwe mu bikorwa byinjiza amafaranga, ahubwo amadeni afatwa mu gukemura ibibazo byihutirwa by’imibereho. Ibi bivuze ko umuturage ashobora gufata umwenda wo kugura ibiribwa uyu munsi, hanyuma ejo agafata undi wo kwishyura uwo wa mbere.

Ese iyo mibereho ishobora gukomeza igihe kingana iki itaravamo ihungabana rikomeye?

Mobile Money n’inguzanyo z’ikoranabuhanga: inkota ifite ubugi ku mpande ebyiri

Ku wa 12 Gashyantare 2024, The New Times yasohoye inkuru isobanura uko serivisi za mobile lending zigenda zihindura uburyo Abanyarwanda babona amafaranga. Yagaragaje ko izi serivisi zafashije abantu benshi kubona igishoro cyihuse, ariko inagaragaza ko inyungu (interest rates) zayo zishobora kuba hejuru kurusha iz’amabanki asanzwe.

Ikibazo ni uko byoroshye gufata amafaranga kurusha kuyagarura. Uko koroherwa gutuma bamwe batakaza igenzura ku mibare yabo bwite.

Ni nde ugomba kurinda umuturage gufata umwenda utamufitiye inyungu? Ese amabanki n’ibigo by’itumanaho bifite inshingano zo kugenzura ubushobozi bw’ufata inguzanyo, cyangwa isoko rigomba kwiyobora?

Ubuzima buhenze n’umushahara udakura

Ku wa 5 Nyakanga 2024, ikinyamakuru Kigali Today cyanditse inkuru yavugaga ku izamuka ry’ibiciro by’ibiribwa ku masoko atandukanye mu gihugu. Yagaragaje ko ibiciro by’ibintu by’ibanze byazamutse ku buryo bugaragara, cyane cyane mu mijyi. Iyo nkuru yavugaga ko abaturage benshi batangaje ko amafaranga binjiza atakijyanye n’ibiciro byo ku isoko.

Iyo ibiciro bizamutse ariko umushahara ntuzamuke, icyuho giterwa n’iki? Kenshi igisubizo kiba ari umwenda.

Ariko se ni iki kibaho iyo n’umwenda ubwawo uhenze kubera inyungu? Icyo gihe umuturage aba yinjiye mu ruziga rutagira iherezo: umwenda utanga umwanya wo kubaho uyu munsi ariko ugateza ikibazo kinini ejo hakurikiraho.

Ingaruka ku buzima bwo mu mutwe n’imibanire

Raporo y’Ikigo cy’Igihugu cy’Ubuzima (RBC) yo mu 2023 ku buzima bwo mu mutwe yagaragaje ko ibibazo by’amafaranga biri mu bitera stress n’agahinda gakabije ku baturage. Nubwo itavugaga ku madeni by’umwihariko, yerekanye ko umutekano muke w’imibereho ugira ingaruka zikomeye ku mitekerereze n’imibanire mu miryango.

Umuntu ubona ubutumwa bwa banki cyangwa bwa mobile money bumwibutsa umwenda buri munsi ashobora kubaho ate? Ese ibyo ntibituma umusaruro ku kazi ugabanuka, amakimbirane mu muryango akiyongera, ndetse n’ubuzima bukagenda buzamba?

Ese hari igisubizo kirambye?

Abahanga mu bukungu bagaragaza ko ikibazo cy’amadeni y’ingo kidashobora gukemurwa no kubuza abantu gufata inguzanyo, ahubwo gisaba kongera ubushobozi bwo kwinjiza amafaranga, uburezi ku micungire y’imari, no kugenzura neza isoko ry’inguzanyo.

Minisiteri y’Ubucuruzi n’Inganda (MINICOM) mu ngamba zayo zo guteza imbere ba rwiyemezamirimo bato yagaragaje ko kongera ubushobozi bw’ubucuruzi buciriritse bishobora kugabanya kwishingikiriza ku madeni yo kubaho. Ariko se ayo mahirwe agera kuri bose, cyangwa hari igice cy’abaturage gisigara inyuma?

Ikibazo kidakwiye kwirengagizwa

Iyo igihugu gifite abaturage benshi babaho bidashingiye ku madeni, kiba gifite ubukungu bushobora guhungabana igihe cyose habaye impinduka nto nko kuzamuka kw’ibiciro, kugabanuka kw’akazi cyangwa ikibazo mpuzamahanga. Ibi bishobora no gutuma ingo zitabasha kwizigamira, bigatuma ejo hazaza haba mu rujijo.

Ese ubukungu bushobora gukura burambye mu gihe ingo zifite umutwaro uremereye w’amadeni? Ese ni iki cyakorwa kugira ngo inguzanyo zibe igikoresho cy’iterambere aho kuba umutego w’ubukene?

Mu by’ukuri, ikibazo cy’Abanyarwanda benshi bari kubaho bishingiye ku madeni si ikibazo cy’umuntu ku giti cye, ahubwo ni ikibazo cya sosiyete yose. Gikora ku bukungu, ku mibereho, ku buzima bwo mu mutwe no ku hazaza h’igihugu.

Mu gihe iki kintu cyaba kidahawe umurongo uhamye, hashobora kugera igihe amadeni atazaba akiri igisubizo cy’ibibazo by’ubu, ahubwo akaba intandaro y’ibibazo bikomeye kurushaho mu gihe kiri imbere. Ba uwa mbere ku makuru yacu https://whatsapp.com/channel/0029Vad5UfC89inh67apBK2j