Reka mbacire ku mayange, Mbere ya Maduro habanje Noriega: Amerika n’amateka yo gukuraho abayobozi bayibangamiye

Mu mateka ya politiki mpuzamahanga, hari aho ibihe bisa nk’ibyisubiramo, n’ubwo amazina y’abayobozi ahinduka n’imyaka igatandukana. Ibyabereye muri Panama mu mpera z’umwaka wa 1989 ku butegetsi bwa Perezida Manuel Noriega, bifite isura isa cyane n’ibikomeje kugarukwaho ku butegetsi bwa Nicolás Maduro muri Venezuela. Ibi byombi ni ingero zerekana uko Leta Zunze Ubumwe za Amerika zagiye zigira uruhare rufatika, rugaragara kandi rutavugwaho rumwe, mu gukuraho cyangwa guhatira abayobozi batumvikana nayo kuva ku butegetsi.

Mbere ya Nicolás Maduro, isi yabonye Manuel Noriega. Noriega yari Perezida wa Panama, umugabo wari warigeze kuba inshuti ikomeye ya Leta Zunze Ubumwe za Amerika, cyane cyane mu bihe by’intambara y’ubutita (Cold War). Yari afitanye imikoranire ya hafi n’inzego z’ubutasi za Amerika, cyane cyane CIA. Ariko nk’uko amateka akunda kubigira, umubano wabaye mubi ubwo Noriega yatangiye kugendera ku nyungu ze bwite, akiyubakira ubutegetsi bwitandukanya n’ibyifuzo bya Washington.

Mu mpera za 1989, Perezida George H. W. Bush yafashe icyemezo gikomeye: gutegeka igisirikare cya Amerika gutera Panama. Iyo Operation yiswe Just Cause yari ifite intego zivugwa ku mugaragaro zirimo “kurengera ubuzima bw’Abanyamerika”, “kugarura demokarasi” no “gushyikiriza Noriega ubutabera”. Mu by’ukuri ariko, yari ubutumwa bukomeye ku bindi bihugu byose byashoboraga kugerageza gusuzugura ubushake bwa Amerika mu karere k’Amerika yo hagati n’iy’Amajyepfo.

Igitero cyabaye gikomeye, Panama ihinduka ikibuga cy’intambara mu minsi mike. Manuel Noriega yahise ahunga, ajya kwihisha muri Ambasade ya Vatikani i Panama City. Icyo gihe, Amerika yakoresheje n’intwaro z’intambara y’amarangamutima, ikazenguruka iyo ambasade ikoresheje umuziki ukabije n’igitutu gikomeye, mu kugerageza kumutesha umutwe no kumuhatira kuyishyikiriza.

Ku wa 3 Mutarama 1990, Manuel Noriega yishyikirije ingabo za Amerika. Ntabwo byari intsinzi ya gisirikare gusa, byari n’intsinzi ya politiki n’iy’ubutumwa: Amerika ishobora gukuraho umuyobozi uwo ari we wese uyibangamiye, igihe n’aho ibishakiye.

Nyuma yo gufatwa, Noriega yajyanwe muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika, acirwa urubanza ahamywa ibyaha bikomeye birimo gucuruza no gukwirakwiza ibiyobyabwenge, kunyereza amafaranga no gufatanya n’amatsinda y’abanyabyaha. Yakatiwe igifungo kirekire, amara imyaka igera kuri 20 muri gereza zo muri Amerika. Nyuma yaho, yoherejwe mu Bufaransa, na ho aza kongera gukurikiranwa ku byaha by’ubukungu, mbere yo gusubizwa muri Panama.

Agarutse mu gihugu cye, Noriega ntiyakiriwe nk’intwari, ahubwo yongeye guhamywa ibindi byaha bikomeye birimo ubwicanyi n’ihohotera ryakozwe mu gihe cy’ubutegetsi bwe. Yapfiriye muri Panama mu 2017, asoje ubuzima bwe nk’umugabo wavuye ku mwanya w’ubutegetsi bukomeye akagwa mu icuraburindi ry’amateka.

Iyo urebye aya mateka, biragoye kutabona isura isa n’iy’uyu munsi muri Venezuela. Nicolás Maduro, nk’uko Noriega byamugendekeye, yabanje kuba umufatanyabikorwa w’ibihugu bikomeye, nyuma aza gufatwa nk’umuyobozi utubahiriza demokarasi, ushinjwa ihohotera n’imiyoborere mibi. Igitutu cya Amerika n’inshuti zayo cyakomeje kwiyongera, hifashishijwe ibihano by’ubukungu, politiki n’igitutu mpuzamahanga.

Nubwo kugeza ubu Maduro atarafatwa nk’uko Noriega yafashwe, amagambo ya bamwe mu bayobozi ba Amerika, barimo n’abari ku butegetsi nka Donald Trump, yagiye ashimangira ko “amahitamo yose ari ku meza”. Ibi bituma benshi bibaza niba amateka ashobora kongera kwisubiramo, Venezuela ikazaba Panama nshya.

Icyakora, hari itandukaniro rikomeye: Venezuela si Panama. Ni igihugu kinini, gikungahaye ku mutungo kamere, gifitanye umubano n’ibindi bihugu bikomeye birimo Uburusiya n’u Bushinwa. Ibi bituma igikorwa cya gisirikare cyeruye cyaba ikintu gikomeye kurushaho, gishobora kugira ingaruka ku isi yose.

Icyo amateka ya Noriega atwigisha, si uko Amerika ari “umwami w’ishyamba” gusa nk’uko bamwe babivuga, ahubwo ni uko politiki mpuzamahanga igendera ku nyungu, si ku nshuti zihoraho. Uwo mwari inshuti ejo ashobora kuba umwanzi uyu munsi, iyo atangiye kubangamira inyungu z’abafite imbaraga.

Ku bihugu bya Afurika n’ibindi bikiri mu nzira y’iterambere, aya mateka ni isomo rikomeye: kwigira nyabyo ntibishingira ku magambo cyangwa ku marangamutima, bishingira ku kubaka inzego zikomeye, ubukungu bwigenga n’imiyoborere itanga umutekano n’icyizere ku baturage bayo. Bitabaye ibyo, amateka ashobora kongera kwisubiramo, amazina agahinduka, ariko igikinisho kigakomeza kuba kimwe.