Hari imyumvire imaze igihe kirekire ivuga ko umuntu ufite amashuri menshi cyangwa uzi gutekereza cyane adashobora gushukwa. Abenshi bemera ko ubwenge ari urukingo rurinda umuntu kugwa mu mutego w’ibihuha, uburiganya cyangwa propaganda. Nyamara amateka n’ubushakashatsi ku mitekerereze y’umuntu bibigaragaza ukundi. Mu by’ukuri, kuba umuntu ari umunyabwenge ntibimusonera kuba yakwibeshya, ngo bimurinde gushukwa cyangwa ngo bimubuze gufata imyanzuro mibi.
Ibi bishobora gutungura benshi. Ariko iyo urebye neza usanga abantu bafite amashuri menshi, abayobozi bakomeye, abanyamategeko, abaganga, abarimu ba kaminuza, abanyamakuru ndetse n’abashakashatsi, bose hari igihe bagwa mu mitego nk’iy’abandi. Itandukaniro si uko bo badashukwa, ahubwo ni uko uburyo bashukwamo buba butandukanye.
Ubwenge ni impano ikomeye, ariko ntibuhagije. Umuntu ashobora kuba azi imibare, amategeko cyangwa siyansi ku rwego rwo hejuru, nyamara akabura ubushobozi bwo gushidikanya ku makuru agezeho cyangwa kwibaza niba ibyo yemera bifite ibimenyetso bihagije.
Ikibazo gikomeye ni uko uko umuntu agenda arushaho kumenya byinshi, ashobora gutangira kugira icyizere gikabije mu bitekerezo bye. Iyo bigeze aho, ntiyongera kwakira ibitekerezo bitandukanye na we. Yumva ko ibyo azi bihagije, bityo akareka gukomeza kwiga. Aho ni ho umutego utangirira.
Hari imvugo ivuga ngo “Uzi byinshi ashobora kwibeshya kurusha utazi.” Si uko atazi ukuri, ahubwo ni uko yizera cyane ko adashobora kwibeshya.
Iyo umuntu amaze kwemera igitekerezo runaka, ubwonko bwe butangira gushaka amakuru agishyigikira, bukirengagiza ayakinyomoza. N’umuntu w’umuhanga ashobora kugwa muri uwo mutego. Ashobora gusoma ibitabo, kureba amashusho cyangwa gukurikira abantu bavuga ibyo yemera gusa, bityo akagenda arushaho kwizera ko ari mu kuri.
Ni yo mpamvu usanga hari abantu bafite impamyabumenyi zihanitse ariko bakemera ibihuha bidafite gihamya. Si ukubura ubwenge, ahubwo ni ukubura umuco wo kugenzura amakuru no kwemera ko na bo bashobora kwibeshya.
Abajura n’abatekamutwe bazi neza uko ubwonko bw’umuntu bukora. Ntibibanda ku bantu batazi gusoma no kwandika gusa. Ahubwo akenshi bategura uburiganya bugenewe abantu bize kandi bafite amafaranga. Bababwira amagambo y’umwuga, bakoresha imibare, ibishushanyo n’amasezerano asa n’ay’umwuga kugira ngo bumve bafite umutekano. Iyo bamaze kwizera ko bari kuvugana n’abantu bize nka bo, baba bamaze kugwa mu mutego.
No ku mbuga nkoranyambaga ni uko bimeze. Hari amakuru menshi ashyirwa hanze agaragara nk’ayakozwe n’inzobere. Ashobora kuba arimo imibare, amashusho n’amagambo akomeye. Ariko iyo ushatse inkomoko yayo ugasanga nta gihamya ifatika ihari. Abenshi bayemera kuko yanditswe mu buryo busa n’ubw’umwuga.
Muri politiki, abantu b’abanyabwenge na bo bashobora kuyobywa na propaganda. Iyo umuntu akunda cyane ishyaka runaka cyangwa umuyobozi runaka, ashobora gutangira kurengera ibyo bakora byose, n’ubwo hari aho bibeshya. Si uko atabona amakosa, ahubwo amarangamutima n’icyo asanzwe yemera biba byamurenze.
Mu itangazamakuru na ho ibi birashoboka. Umunyamakuru ashobora gukunda inkuru ihuye n’ibyo asanzwe yemera, akayitangaza atabanje kuyigenzura uko bikwiye. Nubwo yaba yarize amahame y’umwuga, iyo atitonze ashobora guhinduka igikoresho cyo gukwirakwiza amakuru atari ukuri.
Ni yo mpamvu abanyamakuru b’umwuga bahora bibutswa ko bagomba kugenzura amakuru inshuro nyinshi mbere yo kuyatangaza. Ntabwo bishingira ku kuba barize, ahubwo bishingira ku mahame abarinda gukora amakosa.
Ikindi gituma abanyabwenge bashukwa ni ukwanga kwemera ko bibeshye. Hari igihe umuntu aba yaravuze ikintu imbere y’abantu benshi. Iyo haje ibimenyetso bigaragaza ko atari ukuri, aho kwemera ikosa agahitamo gukomeza kukirwanaho kugira ngo adasa n’uwatsinzwe. Ibyo bishobora gutuma arushaho kujya kure y’ukuri.
Mu by’ukuri, umuntu ushishoza si uwemeza ko ahora ari mu kuri. Ahubwo ni uwemera ko ashobora kwibeshya, akagira ubushake bwo gukosora ibitekerezo bye igihe abonye ibimenyetso bishya.
Abahanga bavuga ko kimwe mu bimenyetso by’ubwenge nyabwo atari ukumenya ibisubizo byinshi, ahubwo ari ukumenya kubaza ibibazo byiza. Umuntu uhora abaza ati, “Ni iki kigaragaza ko ibi ari ukuri?”, “Inkomoko y’aya makuru ni iyihe?”, cyangwa “Ese haba hari ibindi bisobanuro?”, aba afite amahirwe menshi yo kutayobywa.
Kugira amakenga ntibisobanuye kuba umuntu ushidikanya kuri buri kintu. Bisobanuye kugira umuco wo gusuzuma amakuru mbere yo kuyemera. Uwo muco ni wo urinda umuntu, yaba yarize amashuri menshi cyangwa make.
Isi dutuyemo irimo amakuru menshi kurusha ikindi gihe cyose. Buri munsi abantu babona amashusho, amajwi n’inyandiko ibihumbi. Muri ayo yose harimo ay’ukuri, abeshya n’ayateguwe kugira ngo ayobye abantu. Uzirinda si ufite impamyabumenyi nyinshi gusa, ahubwo ni ufite umuco wo gushidikanya no kugenzura.
Ubwenge ni intangiriro nziza, ariko si iherezo. Iyo budaherekejwe no kwicisha bugufi, gushaka ibimenyetso no kwemera gukosorwa, bushobora guhinduka intwaro yo kwemeza amakosa aho kuyakosora.
Ni yo mpamvu umuntu w’umunyabwenge akwiriye guhora yibuka ko atazi byose. Uwo mwanya wo kwemera ko hakiri ibyo atazi ni wo utuma akomeza kwiga, akomeza gushishoza kandi akagabanya amahirwe yo gushukwa.
Ubwenge bwubaka ejo heza iyo bujyanye no kwicisha bugufi. Ariko iyo umuntu yizeye ko adashobora kwibeshya, uwo mwanya uba ari wo utangira kumushyira mu kaga. Ukuri ntigushingira ku rwego rw’amashuri umuntu afite cyangwa ku cyubahiro yahawe n’abantu; gushingira ku bimenyetso, ku bushakashatsi no ku bushake bwo guhora ushaka kumenya ibirenze ibyo usanzwe uzi.
Umunyabwenge nyawe rero si uwanga gukosorwa. Ni uwumva ko buri munsi ashobora kugira icyo yiga, ko hari uwo ashobora kumva, kandi ko ukuri guhora kuruta ubwibone. Uwo ni we uba afite amahirwe menshi yo kutayobywa n’ibihuha, uburiganya cyangwa propaganda, nubwo yaba ari mu isi yuzuye amakuru n’abashaka kuyobya abandi. Dukurikire no kuri WhatsApp Channel ujye ubona inkuru nk’izi nyinshi https://whatsapp.com/channel/0029Vad5UfC89inh67apBK2j